Relatie Duitsland-Polen liep na 1919 erg stroef totdat Hitler aantrad en Polen vergeefs Frankrijk gevraagd had een 2-frontenoorlog tegen Duitsland te beginnen. In 1934 sloten ze zelfs een vriendschapsverdrag. Toen Hitler over Danzig wilde onderhandelen ging Polen mobiliseren en was de vriendschapsverdrag Duitsland Polen ten einde.

1. 1.Oorlogsdreiging in Europa 1918-1939
   

2. Ontstaan en vorming van de 2-de republiek Polen

3. Schurkenstaat

4. Corridor naar Oostpruisen

5. Vraagstuk Danzig

6. Hitler tussen vrede en oorlog

1. Oorlogsdreiging in Europa 1918-1939

De betrekkingen tussen veel staten in Europa tussen 1918 en 1939 waren alles behalve vreedzaam. Ze waren eruptief. Polen en de Sovjetunie hadden spanningen en voerden oorlog. Polen en Litouwen leefden in voortdurende spanningen en voerden oorlog. Italië viel Albanië binnen. Frankrijk en Italië hadden verschil van inzicht over hun territorium, evenals Denemarken en Noorwegen, Italië en Griekenland, Joegoslavië en Oostenrijk, Duitsland en Tsjecho-Slowakije, Hongarije en Tsjecho-Slowakije en Polen met Tsjecho-Slowakije. En dan hadden Engeland met Ierland en Spanje met Italië nog een appeltje met elkaar te schillen. Ondanks de  hiervoor genoemde oorlogen en opsomming van verschillen van inzichten tussen de vele staten ontstond de Tweede Wereldoorlog pas in 1939 door Duits-Poolse strijdpunten. De grote knal kwam pas toen Adolf Hitler in 1939 Danzig terugverlangde, & een exterritoriale autoweg- en spoorwegverbinding tussen het Rijksgebied met het sinds 1918 afgescheiden Oostpruisen, & een garantie voor de mensenrechten voor de Duitse minderheden in Polen. Adolf Hitler bracht een oorlog teweeg toen hij de 3 genoemde problemen, na een lange onderhandelingsduur, met geweld oploste. Waarom dan 1939 ?

2. Ontstaan en vorming van de 2-de republiek Polen.

De aanzet tot het ontstaan van de 2-de Republiek Polen kwam van Duitsland en Oostenrijk-Hongarije tijdens de Eerste Wereldoorlog in 1916.

Handig gezien van de Keizer, immers; Duitsland had wat betreft deze oorlog geen veroveringen van Russisch grondgebied voor ogen. Het grootste deel van het kernland Polen lag toch al in Rusland. Met het vormen van een staat Polen had de Duitse regering een bufferstaat laten ontstaan tussen hun land en Rusland. Het was dus kwestie van : “Van andermans leer riemen snijden”. Maar het nieuwe Polen bleek na de nederlaag van Duitsland meteen een koekoeksei in het Duitse nest te zijn. De vertegenwoordigers van dit nieuwe Polen kozen in 1918 de kant van de geallieerden in Versailles en eisten een groter land ten koste van Duits en Habsburgs  grondgebied.

De Duits-Poolse verhouding was tussen beide oorlogen niet altijd zo slecht als in 1939. In het begin van de nieuwe staat Polen was het slecht en na maart 1939. In 1918 namen de Polen, nadat het Duitse Rijk in het westen tegenover de USA, Groot Brittanië en Frankrijk een wapenstilstand overeen kwam, in het oosten de toenmalige Duitse provincies Posen en Westpruisen in. Het Duitsland wat in het westen verslagen was kon dit diplomatiek en militair niet meer verhinderen. De Polen veroverde deze 2 provincies  voordat deze gebieden door de Siegermächten in Versailles werden toegewezen. Wat betreft de in meerderheid door Polen bewoonde provincie Posen werd dat door Duitsland geaccepteerd. Maar de provincie Westpruisen was voor 70 % Duits bevolkt, zodat deze eigenmachtige gewelddadige inname door Polen in de Weimar Republiek door geen van de democratisch gekozen regeringen erkend werd.

In 1918 en 1919 eiste Polen in Versailles bovendien nog delen van Pommeren, Silezië en geheel Oostpruisen voor zich op. Dit werd hun niet toegestaan maar liet wel enige angsten in Duitsland na.

In 1921 begon Polen met een poging geheel Opper-Silezië met milities en de aldaar ingezeten derde generatie Poolse gastarbeiders te veroveren. Na een referendum - die Polen probeerde te verhinderen - werd Polen het Industriegebied van Opper-Silezië door de Siegermächten toegezegd. In 1933 verlangde Polen van Frankrijk tot 3 x toe een twee-frontenoorlog tegen Duitsland te beginnen, wat Frankrijk in alle gevallen afwees. Polen beschikte in 1933 met 298.000 man in het leger nog altijd over 3 x zoveel militairen als Duitsland met zijn 100.000 man. Zo werd Polen al voor Hitlers aantreden in 1933 door alle democratische partijen in Duitsland en door de Reichswehr als een bedreiging gezien.

Voor het eerst onder de Dictators Hitler in Duitsland en

Jósef Pilsudski in Polen begon er een toenadering van enkele jaren die ook nog na de dood van Pilsudski in 1935 een poos aanhield. Na Pilsudskis verzoek van 1933 om Frankrijk tot een oorlog tegen Duitsland aan te zetten - wat dus mislukte - draaide Pilsudski bij. Hij sloot in 1934 met Hitler een vriendschaps-verdrag.

Deze stabiele Duits-Pools verhouding leidde er toe dat de Poolse regering in 1938 zich de gebiedsuitbreidingen door Hitler, in het verval geraakte Tsjecho-Slowakije, liet welgevallen. Polen annexeerde daarop in 1938 het Tsjechische deel van het industriegebied van Teschen en daarbij ook nog de overwegend door Duitsers bevolkte stad Oderberg. (Het Teschener gebied ligt in het zuid-oost verlengde van Opper-Silezië) De stad Oderberg zou tijdens de duur van de geschiedenis nog een rol gaan spelen.

3. Schurkenstaat

Omdat Polen van 1918 tot 1938 zijn buurlanden Sovjetunie, Litouwen, Duitsland en Tsjecho-Slowakije één of meerdere keren had aangevallen en grensgebieden van al deze buurlanden geannexeerd had was de staat Polen tot het begin van 1939 voor Engeland - voor wat men nu noemt - een schurkenstaat. Hoewel Duitsland en Polen tot 1938 elkaar waren toegenaderd  waren er, zoals voorheen, nog

altijd de 3 Duits-Poolse twistappels t.w.: 1) De waarborging van mensenrechten van Duitse minderheden, 2) De Duitse wens de hanzestad Danzig weer bij Duitsland aan te sluiten. Per slot van rekening eiste de voor 97% Duitse bevolking van deze stad dit al jaren. Daar komt bij dat Danzig het mandaatgebied van de Volkenbond was en dus volstrekt geen deel uitmaakte van de staat Polen. Maar de Siegermächten hadden de Polen in Danzig een bijzondere Douane-, Post-, verkeers- en handelsrechten toegekend.

4. Corridor naar Oostpruisen

Het 3-de probleem was de Duitse wens inzake de exterritoriale verkeersverbindingen van het Rijksgebied naar het in 1918 afgescheiden Oostpruisen. Het zgn. Corridorvraagstuk. Deze Duitse wens was geen toeval. Oostpruisen was naar verluid van 2 verdragen door 8 spoorwegverbindingen over Pools grondgebied met Pommeren en Silezië verbonden. Volgens deze verdragen moest de tol in Zloty  betaald worden, wat eerst geen probleem vormde. Tijdens en na de wereldcrisis leverde de buitenlandse handel van Duitsland niet genoeg Zloty’s op. Om deze tol-heffing alsnog te voldoen maakten de Duitse autoriteiten de ontbrekende Zloty’s in Rijksmark over. Maar de Polen zagen dit als een contractbreuk, wat het ook naar de letterlijke tekst van het verdrag ook was. Polen sloot daarop voor straf vanaf 1936 de ene spoorwegverbinding na de andere af. 67% Van de spoorwegtransporten dienden voor de energievoorziening in Oostpruisen. Ze vervoerden kolen uit Opper-Silezië voor de industrie, nijverheid, verwarming en stroomvoorziening naar de afgesneden provincie. Steenkool was in die tijd de energiedrager die vandaag de dag aardolie en aardgas vormen. Aansluitend dreigde Polen, om bij een volgende ontoereikende Zloty betaling, ook de laatste spoorwegverbindingen tussen Oostpruisen en het Rijksgebied af te sluiten. Daarmee zou Oostpruisen van haar energievoorziening afgesneden zijn en in een economische ruïne veranderen. Dit overkwam 20 jaar later de stad Berlijn vanwege de Russische blokkade. Zo kwam men op het Duitse ministerie van Economische zaken op het idee om met Polen - in plaats van betalingen in Zloty’s - over een exterritoriale verkeersverbinding onder Duits beheer en regie te onderhandelen.

Toen de Duitse minister van BuZa Gustav Stresemann in 1925 voor zijn verzoeningspogingen tegenover Frankrijk met het Rijnpakt en met de erkenning van de Duits-Franse grenzen werd bekroond, probeerde Maarschalk Pilsudski de zelfde garanties voor de Duits-Poolse grens en voor de Poolse aanwas van land (voormalig Duits grondgebied) te verkrijgen. Deze Duitse minister wees de aanspraken van Pilsudski af en verklaarde dat Duitsland geen oorlog wil beginnen, doch op een gelegenheid wacht voor een nieuwe regeling voor de grensregio. Polen kon het van haar kant niet nalaten Danzig met kleine stapjes en met veel omhaal uit het mandaat van de Volkenbond los te weken en het zelf in te nemen. Daarnaast klonken de vele officieuze stemmen uit Polen om Silezië, Oostpruisen en Pommeren bij Polen te voegen. Zo stond de verstandhouding tussen beide landen tot 1933 onder een dubbele hypotheek van Duitse aanspraken op Polen, en Poolse wensen voor nog meer Duits grondgebied.

Winston Churchill waarschuwde reeds op 24 november 1932 - nog voor de verkiezingen die Hitler aan de macht zouden brengen - het Hogerhuis in Londen. Hij zei:

“Wanneer de Engelse regering werkelijk wenst iets voor de bevordering van de vrede iets te doen dan zal het de leiding moeten overnemen en het vraagstukken over Danzig en de Corridor van haar kant moeten oplossen zolang de Siegermächten nog daarvoor in de gelegenheid zijn. Als deze vraagstukken niet opgelost worden kan er geen hoop op een duurzame vrede bestaan”.

In Frankrijk waren er in die tijd verspreid gelijksoortige inzichten. Maar er gebeurde niets. De Siegermächten hadden deze oorzaken voor een nieuwe oorlog in Versailles zelf gecreëerd en niet opgelost toen de tijd daarvoor meer dan rijp was.

Het was Hitler die voor het eerst brak met de starre Duitse houding. Hitler zag Polen als een buffer tussen “Het Derde Rijk” en de, door hem zo gehate, communistische Sovjetunie. Onder Hitler en Pilsudki sloten Duitsland en Polen in januari 1934 een vriendschaps- en niet-aanvalsverdrag voor de duur van 10 jaar.

Vanaf dat moment ontwikkelden de betrekkingen tussen Berlijn en Warschau zich voor het eerst positief. Zelfs inzake de Duits-Poolse verschillen van inzicht over de minderheden en grondgebied zag het er naar uit dat er een oplossing te vinden moest zijn. Vervolgens kwam er een serie van 6 vergeefse pogingen van Duitse kant om het probleem inzake Danzig en de Corridor naar Oostpruisen langs de weg van onderhandelingen op te lossen. De kern van de Duitse compromis voorstellen was het aanbod de voormalige Duitse gebieden Opper-Silezië, Westpruisen en Posen definitief als Pools gebied te erkennen. Om deze erkenning had Maarschalk Pilsudki tot aan zijn dood meerdere keren vergeefs gevraagd.  De 20 Rijksregeringen vóór Hitler hebben deze wens van Polen niet willen vervullen. Hitler bood deze garantie slechts tegen twee “Ruil-objecten” , nl,

de aansluiting van Danzig aan het Duitse Rijk, wat buiten dat, volkenrechtelijk niet eens als Pools viel aan te merken.

De exterritoriale toegangswegen naar de afgescheiden enclave Oostpruisen.

De serie van gesprekken begon op 24 oktober 1938 en zette zich voort met steeds weer nieuwe verzoeken op 19-11 , 5-1-39, 25 & 26 - 1, 21-3 en 28-4. Op 30 augustus 1939 ging het laatste aanbod naar Polen.

Op 24 oktober 1938 stelde de minister van Buitenlandse zaken Von Ribbentrop zijn Poolse collega een 8-punten-program voor als oplossing voor de Duits-Poolse problemen. De belangrijkste 6 punten zijn

De Vrijstaat Danzig keert weer naar het Duitse rijk terug

Door de Corridor wordt een exterritoriale aan Duitsland toebehorende autosnelweg gebouwd en evenzo een exterritoriale dubbel spoor treinverbinding.

Polen behoudt in het Danzig-gebied eveneens een territoriale weg of snelweg en spoorweg en vrijhaven.

De beiden naties erkennen hun gemeenschappelijke grenzen (garantie) of elkanders territorium

Polen behoudt een afzetgarantie voor haar goederen / koopwaar in het Danziger gebied

Het Duits-Poolse vriendschapsverdrag wordt van 10 naar 25 jaar verlengt

Ondanks alle moeite van beide kanten tot dan toe om de betrekkingen met elkaar intact te houden, begon er nu binnen Polen zelf een ontwikkeling op gang te komen die de dialoog tussen de Duitse en Poolse regeringen overtrof. Sinds 1937 veranderde zich in Polen de interne situatie. Als eerste werd de “verstandhouding” van Beck met Duitsland aangevallen. Ten tweede bereikte het getreiter van de minderheden een nieuw hoogtepunt, en ten derde viel de pers alles wat Duits was aan. Daarmee had Beck zo goed als geen speelruimte meer. Op 19 november 1938 liet de ambassadeur Lipski aan Von Ribbentrop in een onderling overleg weten dat zijn minister van Buitenlandse zaken Beck met de Duitse Danzig-wens, uit interne politieke overwegingen, niet kan instemmen.

Hitler geloofde dat hij in 1938 twee troeven voor de oplossing van deze problemen in de hand had. De 1-ste, de Poolse regeringen hadden de 20 Duitse regeringen vóór Hitler gevraagd hun gebiedsaanwas in Posen, Westpruisen en Opper-Silezië als definitief te erkennen. Alle regeringen van de Weimarrepubliek hadden dat verzoek afgewezen. Hitler bood deze erkenning aan. De 2-de troef: De Polen hadden in 1938 bij de annexatie van het Tsjechische industriegebied van Teschen ook de reeds vermelde overwegend door Duitsers bewoonde stad Oderberg willen annexeren. Het ministerie van Buitenlandse zaken in Berlijn had daar wat op tegen. Doch Hitler zette dit toch door en liet Oderberg aan de Polen over. Zijn argument was:

“Wij kunnen niet om iedere Duitse stad met Polen strijden”.

Zijn hoop was dat Polen in ruil daarvoor met de hereniging van de Duitse stad Danzig met het Duitse rijk zou instemmen.

Na de annexatie van het Teschener gebied en Oderberg door Polen in september 1938 begon Hitler in oktober 1938 de onderhandelingen over Danzig, de Transitwegen en de mensenrechten voor Duitsers in Polen. Zijn eerste aanbod was de erkenning van de Poolse gebiedsuitbreiding sinds 1918 en de verlenging van het Duits-Poolse vriendschapsverdrag van 10 naar 25 jaar. In januari 1939 werd aan het aanbod wat toegevoegd. Hij stelde voor:

“Danzig komt politiek bij de Duitse gemeenschap en blijft economisch bij Polen.” 

Een faire compromis-oplossing. Immers Danzig hoorde al heel lang, politiek gezien, niet meer bij Polen, maar bij de Volkenbond.

Tot in maart 1939 was er bij de Duits-Poolse onderhandelingen sprake van een lichte toenadering, maar geen doorbraak. En stonden dus in 1939 de 3 Duits-Poolse verschillen nog steeds op de agenda. Wat los staat van de Duitse minderheden in Polen, de transitwegen naar Oostpruisen en voor de toekomst van de stad Danzig interessant was dat dit inzicht ook de politici in het buitenland als het explosieve van de Duits-Poolse problemen gingen zien.

In die tijd werd Polen in Europa gehaat vanwege de vele oorlogen sinds 1920 en wegens de annexatie van Teschen in september ’38. Men zag het land als een paria. Eind maart 1939 veranderde dat. Hitler beging een stomme fout. Hij verklaarde Tsjechië - tegen alle eerdere beloftes in - tot Duits protectoraat en liet het bezetten. In deze nieuwe situatie hadden de Britten bondgenoten tegen Duitsland nodig. Zij boden de Polen een bijstandspact tegen Duitsland aan. Polen wisselde van gesprekspartner en stapte naar Engelse zijde over. Alhoewel de Duits-Poolse gesprekken eerst nog verder verliepen sloot Polen eind maart 1939 een verdrag met Engeland, mobiliseerde voor een deel haar leger en wel zodanig dat het leger verdubbeld werd in omvang. Ze stelde een staf samen voor het legerkorps en liet troepen in de richting van Oostpruisen opmarcheren. Dat was dus reeds in Maart 1939 !

5. Vraagstuk Danzig

Hitler reageerde en gaf op 3 april 1939 de leiding van de Wehrmacht voor het eerst het bevel een aanval tegen Polen voor te bereiden, zodanig dat deze op 1 september zou kunnen beginnen. Nu waren de betrekkingen tussen Duitsland en Polen zwaar onderkoeld. Maar ondanks dat gegeven waagde de Duitse rijksregering een aantal pogingen om verder te onderhandelen. Maar de Poolse regering verklaarde nu dat de status van de vrijstaat Danzig niet op het Verdrag van Versailles berust maar op een eeuwenlang toebehoren van Danzig aan Polen. En Posen en Westpruisen behoorden - nader bekeken - het langst bij Polen. De aangeboden Duitse erkenning zou derhalve geen tegenprestatie zijn. Hitler vroeg daarna de Engelse regering om tussen Duitsland en Polen te bemiddelen. In de laatste 9 dagen voor het begin van de oorlog raakten de communicatiekanalen oververhit. De onderhandelingen liepen nu via de Engelse ambassadeur Henderson in Berlijn en van daar uit via de Engelse regering naar Warschau en zo weer terug. Dit verliep echter zonder dat er daarbij van enige vorm van toenadering tussen Berlijn en Warschau sprake was. Voor de onderhandelingen tussen Berlijn en Londen werd bovendien ook een bemiddelaar ingezet, nl. de Zweedse Industrieel Dahlerus.

Op 30 augustus 1939 verstuurde Hitler op het allerlaatste uur een nieuw aanbod - zoals de Duitsers dat zagen. De Polen zagen het aan voor een nieuw eisenpakket. Hitler bouwde een brug die de Polen tegemoet kon komen. Het aanbod omvat 16 punten zoals ondermeer:

1. ✤Danzig keert terug naar het Rijk
   

2. ✤In de Noordelijke Corridor zal de bevolking middels een referendum zelf beslissen of het gebied Pools of Duits is.
   

3. ✤De havenstad Gdingen blijft in ieder geval Pools
   

4. ✤Naar gelang de verkiezingsuitslag in de Corridor behoudt OF Duitsland de exterritoriale verkeerswegen naar Oostpruisen OF Polen de exterritoriale verkeerswegen naar Gdingen
   

5. ✤De bezwaren van de Duitse minderheden in Polen en van de Poolse minderheden in Duitsland worden aan een internationale commissie voorgelegd en onderzocht.
   

6. ✤Beide naties betalen schadeloosstellingen aan de getroffenen die door de commissie wordt vastgesteld.
   

7. ✤In geval van accepteren van deze voorstellen demobiliseren Polen en Duitsland onmiddellijk hun strijdkrachten.
   

Dit was het 6-de en laatste aanbod van Duitse kant. Hitler gaf de Polen nu geen ruimte meer om tijd te verspelen. Hij zette een tijdslimiet voor de aanvang van de gesprekken. Hij “verwachtte” dat Warschau voor 30 augustus 1939 te 24.00 uur een gevolmachtigd onderhandelaar naar Berlijn zou sturen. De Poolse Minister van Buitenlandse zaken wilde noch de tijdsdruk, noch de plaats van onderhandelen Berlijn accepteren. Hij wees ambassadeur Józef Lipski aan om in de Duitse hoofdstad het nieuwe Duitse voorstel af te wijzen. Eén dag en 5 uur nadat de voorgeslagen en “verwachte” termijn voor het begin van nieuwe gesprekken verstreken was marcheerde de Wehrmacht Polen binnen.

6. Hitler tussen vrede en oorlog

Wat gedurende deze onderhandelingsdagen zo verwonderlijk is, is dat Hitler reeds de voor 23 augustus bevolen aanval van de Wehrmacht tegen Polen nog 3x liet verschuiven, hoewel het niet-aanvals-pakt met de Sovjetunie al gesloten was en waarmee Duitsland “rugdekking” had voor de veldtocht tegen Polen. Maar Hitler liet het begin van de aanval - zoals verwacht - 3x verschuiven met als argument dat hij tijd nodig heeft om te onderhandelen. Als het altijd de bedoeling van Hitler is geweest om heel Polen te veroveren dan had hij niet vanwege de onderhandelingen om veel geringere oorlogsdoelen (Danzig & het Duits bewoonde deel van de Corridor) de aanval meerdere keren verschoven.

Site Vorkriegsgeschichte.de

Auteur Gerd Schultze Rhonhof

Vertaling Willem Zweers

Naar het boek

ISBN: 9783957681706

650 blz

In NL € 44,36