Danzig 1939
Danzig &

de toespitsing in 1939

 
 

De toespitsing op de Corridor naar vrijstaat Danzig 1939 en Oostpruisen was voor de nazi's is de val die tijdens het Verdrag van Versailles was opgezet. Wederom een (bewust?) falen van de Volkenbond die de wens van de meerderheid van de bewoners negeerden.


  1. 1.Polen en Danzig

2. De Vrijstaat Danzig vanaf 1920

3. De Danzig-politiek van Polen en bezetting Westerplatte

4. De Douane-inspectiestrijd 1939

5. Oorlogsgevaar om Danzig

6. Matigingsverzoek Ambassadeur Henderson


Een deel van de vroegere provincie Westpruisen is de stad Danzig als hoofdstad van de provincie. Doch in 1920 kwam ze in het voetlicht van de wereldgeschiedenis. De hanzestad werd op 15 november 1920 naar besluit van de Siegermächten zonder volksraadpleging van het Duitse rijk afgescheiden en “onder bescherming van de Volkenbond gesteld”. De burgers van Danzig verloren hun Duits staatsburgerschap en werden nu burgers van een nieuw gevormde “Vrijstaat Danzig” .  In de stad en het buitengebied leefden in die tijd 340.000 mensen. 97% van de bevolking was Duits. De bevolking drong in de jaren tussen beide oorlogen meerdere keren aan op een volksraadpleging inzake hun toebehoren aan het Duitse rijk. De Volkenbond wees alle verzoeken in die richting af.


1. Polen en Danzig

Ook Polen was niet tevreden de status van Danzig als Vrijstaat onder bestuur van de Volkenbond. Gedurende de conferentie van Versailles, die werd gehouden door overwinnaars,  had de Poolse delegatie gevorderd Danzig bij het nieuwe Polen te voegen. Als argument werd hier opnieuw het een vroegere toebehoren van de stad aan Polen naar voren gebracht.


2. De Vrijstaat Danzig vanaf 1920

Artikel 104 van het Verdrag van Versailles  bepaalde dat Danzig voortaan een “vrije” stad zal zijn met een eigen autonoom bestuur onder de regie van een, door de Volkenbond benoemde, hoge commissaris.
De leiding over de buitenlandse aangelegenheden van Danzig berustten toen volgens het verdrag bij de Poolse regering. De belangen van Danzig in het buitenland werden aldus de volgende 19 jaar vanuit Warschau vertegenwoordigd, en niet meer vanuit Berlijn. Volgens art. 104 behoorde Danzig vanaf 1920 tevens tot het douanegebied van Polen. De waterwegen van Danzig en de gezamenlijke havens zouden Polen zonder enige beperking ter beschikking staan. Polen beheerde de spoor- en waterverkeerswegen in Danzig en omgeving. De Post- en telefoonverbindingen van Polen in de haven - in ieder geval alleen deze - werden aan Poolse inwoners over gedragen. De invloed van Polen op de vrijstaat was daarmee duidelijk begrenst. Doch in de 19 jaar vooraf gaande aan  1939 probeerde de staat Polen de vrijstaat met kleine stappen, voetje voor voetje, in te lijven.


3. De Danzig-politiek van Polen en bezetting Westerplatte

Polen breidde het eigen postnet over de gehele vrijstaat uit, alhoewel de Poolse Postdienst volgens het Verdrag van Versailles uitsluitend voor de haven was voorzien. Het weigerde, de munteenheid van de Volkenbond - de Danziger Gulden - te accepteren. De Poolse militairen legden - tegen uitdrukkelijke protesten van de Danziger Senaat in - een munitiedepot in de haven aan. Ook probeerde ze de eigen troepen in de haven te versterken om - zoals het genoemd werd - het depot te beschermen. De versterking van de Poolse soldaten in de haven van Danzig mislukte in ieder geval door de inspraak van de Volkenbond. In 1932 gebruikte Polen een Engels vlootbezoek in Danzig als gelegenheid om eigen oorlogsschepen daar naartoe te verleggen. Toen de Senaat van de vrijstaat daar tegen protesteerde werd deze medegedeeld dat;


     “Poolse oorlogsschepen het dichtstbijzijnde openbare gebouw zullen beschieten in het geval dat de Danziger bevolking de Poolse vlag op de Poolse schepen beledigt.”


Vanaf augustus 1932 claimde Polen het alleenrecht voor het aanleggen van haar vloot in de haven van Danzig. Zo breidde het om zich heen graaien van Polen in de vrijstaat Danzig langzaam maar zeker uit.


In Danzig steeg het verlangen naar een Anschluss met het moederland. In Duitsland geloofde men het gelijk aan hun kant te hebben toen Hitler de Anschluss van Danzig en veilige verkeerswegen naar het afgesneden Oostpruisen opeiste. En in Polen nam de woede en haat tegen de “niet-loyale” Danziger burgers toe.


Vanaf juni 1939 stapelden zich de wederzijdse beschuldigingen en verdachtmakingen in de vrijstaat Danzig op tussen Duits-Danziger en de Pools-Danziger bevolking. Poolse militaire transporten reden door de vrijstaat zonder dat de Danziger Senaat daar toestemming voor had gegeven. De Poolse militaire bezetting op de Westertplatte naast de haven van Danzig werd tot 240 soldaten versterkt, hoewel de Volkenbond een limiet van 88 toegelaten had. De Poolse douaniers van oorspronkelijk 6 beambten, werden inmiddels uitgebreid naar 110.


4. De Douane-inspectiestrijd 1939.

Bijzonder kritisch werd het in de zomer van 1939 door een conflict die als de “Zollinspectionstreit” ( Douane-inspectiestrijd )   bekend geworden is. Vanaf mei verscherpten zich de controles en het strenge optreden van de Poolse douane-ambtenaren tegenover de Danzigers in het grensverkeer, die voor de mensen aldaar in hun eilandpositie van bijzonder belang was. De Poolse douane-ambtenaren gaven zichzelf, tegenover hun Duitse collega’s, bevoegdheden die ze niet hadden, en tevens werd het aantal van de Poolse ambtenaren aanzienlijk verhoogd. De Duitse politie hield staande dat een deel van de toegevoegde douane-ambtenaren bij de Poolse inlichtingendienst behoorden en op deze manier Danzig binnengesluisd werden. De Duitse ambtenaren werkten daarop niet meer samen met de Poolse. Op hun beurt vertraagden de Poolse ambtenaren de uitvoer van agrarische- en visproducten, die in de zomer aan bederf onderhevig waren. In deze gespannen situatie beklaagde zich de president van de Danziger Senaat Greiser bij de Poolse Generaal-commissaris over de beschreven voorvallen en kondigde aan dat de Duitse douane-ambtenaren van hun Poolse collega’s geen aanwijzingen meer zullen opvolgen. De Generaal-commissaris Chodacki stuurde per kerende post de president Greiser als antwoord een ultimatum deze instructie vóór 18.00 diezelfde dag terug te draaien daar anders:


“zal de Poolse regering onverkort vergeldingsmaatregelen tegen de vrije stad aanwenden”


Bovendien deelde Chodacki mede dat de Poolse douane vanaf dat moment bewapend zou worden. Hitler, die door de Senaatspresident om raad werd gevraagd, drong er op aan om voor ontspanning te zorgen en “de aangelegenheid niet nog meer te vergiftigen”. Het gelukte de president Greiser om generaal-commissaris Chokacki te bewegen het ultimatum op te heffen.


5. Oorlogsgevaar om Danzig

Zo onbeduidend dit voorval ook lijkt te zijn, het toont toch hoe dichtbij de wereld aan de rand van een oorlog heeft gestaan. Staatssecretaris van Buitenlandszaken Von Weizsäcker bracht de Poolse ambassadeur in Berlijn het ongenoegen van de Rijksregering over wat betreft de douane-inspectiestrijd, het ultimatum en dreiging tegenover de Danziger bevolking. Deze maakte ruggespraak met zijn minister in Warschau en deelde Von Weizsäcker daags daarop officieel mede dat Polen iedere inmenging van de Rijksregering in de Pools-Danziger betrekkingen ten laste van Polen als een “aanvalshandeling” zal uitleggen. Het Poolse ministerie van Buitenlandszaken gaf daarmee te verstaan dat ieder ingrijpen, van de Rijksregering ten gunste van Danzig en ten laste van Polen, oorlog zou betekenen. Ten aanzien van een onbeduidend iets als de douane-strijd in Danzig was dit een zeer overtrokken dreiging, vooral nu Engeland en Frankrijk hadden toegezegd om Polen te steunen in iedere oorlog die door Duitsland zou worden uitgelokt.


Hitler toonde zich over het Poolse ultimatum, in deze toch al spannende tijden, boos en sprak er over dat “de grenzen van zijn geduld bereikt zijn”. De Poolse media gooide nog eens olie op het vuur toen zij schreven dat Hitler in de douanestrijd “gas terug genomen had”  en dat enkel een scherpe nota toereikend is om “hem op de knieën te dwingen”


Dat was 3 weken voor de oorlog. Het Chodacki-ultimatum en Hitlers reactie daarop zo kort voor het begin van de oorlog laten conclusies toe wat betreft de voornemens van Hitler met betrekking tot Polen. Als Hitler werkelijk oorlog met Polen verkoos boven alleen Danzig en de transitwegen, was dit nu zijn kans geweest. Hij had slechts de Danziger Senaat alleen maar hoeven aan te sporen om in de Douane-inspectiestrijd de hakken in het zand te zetten. Polen was dan - zoals gedreigd - de vrijstaat Danzig binnen gevallen. Danzig had daarop de aansluiting bij het Duitse Rijk kunnen afkondigen. Polen had in dat geval zeker militair tegen Danzig ingegrepen. Daarmee hadden de Polen en niet de Duitsers de oorlog uitgelokt. Als Hitler - hoe dan ook - met Polen een oorlog gewenst had, dan had hij zich deze kans nooit laten ontglippen. Hij had - in dat geval - Senaatspresident Greiser zeker niet de raad gegeven:  “ de aangelegenheid niet nog meer te vergiftigen”


Van Duitse kant werden intussen de Poolse uitspattingen tegen de Duitse minderheden vergolden met represailles tegen Poolde minderheden in het Rijksgebied. De uitwijzingen van Duitsers uit Polen werden gevolgd door uitwijzingen van Polen uit Duitsland. Dat alles versterkte de anti-Duitse  stemming in Polen. Intussen rumoerde het zich in Danzig ook op een andere manier. De Duitse bevolking van de stad eiste middels demonstraties en de parolen “heim ins Reich”  (Thuis in het Rijk) de aansluiting bij het moederland. De SS-heimwehr trad in augustus voor het eerst openlijk naar buiten met een parade door de straten van Danzig.


Ook augustus bracht geen verbetering in de situatie. Het Duitse rijk bleef tegenover Polen bij de bekende aanspraken. De Polen wensen niets prijs te geven wat betreft het Danzig- en Transitweg-vraagstuk. De Engelsen en Fransen probeerden de Russen in een oorlog tegen Duitsland te betrekken, terwijl Duitsland van haar kant de Russen voor het komende conflict juist tot neutraliteit verplichte. Intussen werd de achtergrondmuziek uit Danzig en uit Polen steeds schriller.


6. Matigingsverzoek ambassadeur Henderson

Op 16 augustus probeerde de Engelse ambassadeur Henderson nog een keer vanuit Berlijn tot kalmte en matiging te manen. Hij stuurde de minister van Buitenlandse zaken Halifax een telegram:


“ Ik wil persoonlijk aanbevelen, de Poolse regering voor te stellen -  en wel onmiddellijk - hun ambassadeur van hier aan te wijzen, en - hoe dan ook - diplomatieke stappen te ondernemen, wat via Göring voor hem makkelijk zal zijn....... Lipski is, ondanks alles wat voorgevallen is, hier nog steeds “Persona Grata”. De Polen kunnen voorstellen om naar de onderhandelingspositie van maart terug te keren...... om het zo mogelijk te maken weer met elkaar in gesprek te komen.”


Twee telegrammen op de volgende dag van Halifax aan Kennard in Warschau toonden geen reactie op Hendersons aanbeveling.


In de laatste week voor de uitbraak van de oorlog probeerden Poolse luchtafweer-batterijen nog een paar keer passagiersvliegtuigen van de Lufthansa op hun vlucht van Berlijn naar Koningsberg over de Oostzee neer te halen. Het kwam tot talrijke schietpartijen aan de grensovergangen tussen Poolse en Duitse douane-beambten en soldaten, waarbij veel doden te betreuren waren. Het “affakkelen” van Duitse boerderijen in het Poolse grensland ging onverminderd door. De Duits-Poolse grens stond in augustus 1939 ook zonder oorlog in vlammen.


Danzig corridor



 
Aanloop
WO2aanloop_WO2.html
 
Gerd Schultze RhonhofGerd_Schultze_Rhonhof.html
QuizQuiz_WO2.html
Voor-geschiedenisVoorgeschiedenis_WO2.html
SamenvattingSamenvatting.html
Rel. Duitsland
Gr.Brit.Relatie_GB-D.html
Rel. Duitsland
FrankrijkRelatie_F-D.html
Marokko crisisMarokko_geschiedenis.html
Bagdag SpoorlijnBagdad-spoorweg.html
Sarajevo 1914Sarajevo_1914.html
Verdrag van VersaillesVersailles.html
SaargebiedSaargebied.html
RijnlandRijnland.html
Anschluss OostenrijkAnschluss_Oostenrijk.html
SudetenlandSudetenland.html
TsjechiëTsjechie.html
MemellandMemelland.html
Economie interbellumEconomie_interbellum.html
Herbewapeningherbewapening.html
Minderheden PolenMinderheden_Polen_interbellum.html
Politiek PolenPolitiek_Polen_interbellum.html
Rel. Duitsland Polen ’18-’39Relatie_Polen_Duitsland.html
Danzig
Hitler-Stalin PaktHitler-Stalin-pakt.html
1 september 19391_september_1939.html
Plan Hitler
1939Plan_Hitler_1939.html
Hitler of RooseveltRoosevelt.html
VideoYouTube.html
xLinks_en_verwijzingen.html
xContact.html